Een verrassende kijk op pelgrimeren
door: Paul Post
Het lijkt wel of de camino meer dan ooit in de belangstelling staat. In wisselende contexten valt me op. Het kan gaan om documentaires, boeken, podcasts, columns die gaan over wandelen en lopen, of gericht zijn op pelgrimeren. De toonzetting wisselt ook sterk. Ik zie geëngageerde pelgrims aan het woord waarbij gesproken wordt over ‘het virus van de camino’ of ‘de magie van pelgrimeren’. Of kritische beschouwingen zoals een recente column in de Volkskrant met als kop “Horden luidruchtigen, zwaaiend met selfiestokken: bedevaart wordt backpackkermis”.
Aan de vele publicaties over de camino en pelgrimeren voegen we binnenkort een nieuw boek toe met een bijzondere en verrassende insteek. Komend voorjaar zal het boek De camino in 101 voorwerpen verschijnen, mede ter gelegenheid van het 40-jarig jubileum van het Nederlands Genootschap van Sint Jacob.
Dingen van pelgrims als insteek
Het boek is een project van de Camino Academie en weerspiegelt mooi het profiel daarvan: samenwerking van academici en mensen uit de praktijk, in dit geval pelgrims. In totaal betreft het bijna 40 auteurs. Het boek vertelt het verhaal van de camino in verleden en heden aan de hand van 101 zorgvuldig geselecteerde voorwerpen, steeds vanuit Nederlands perspectief. Het gaat dus over de dingen van de pelgrims.
Die opzet sluit aan bij de database van zogenoemde jacobalia van het Genootschap (zie website: https://www.santiago.nl/jacobalia/ ) en meer algemeen bij de trend in de cultuurwetenschappen om materiële cultuur (dingen, objecten) als thema voor onderzoek te nemen.
De pelgrimsreis als leidraad
Die 101 voorwerpen hebben we uitgezet op de tijdlijn van de pelgrimsreis: voorbereiding, vertrek, onderweg, aankomst en terugkeer. We hebben er twee fasen aan toegevoegd die buiten de eigenlijke reis liggen. Voorafgaand aan de reis is er namelijk een bepaald milieu waarin het idee voor de tocht kan ontstaan. In de middeleeuwen bijvoorbeeld de heiligenverering, reliekencultus en later aflaten. Na terugkeer is er wat we ‘doorwerking’ zijn gaan noemen. Op tal van manieren laat de gelopen camino immers sporen na, in verslagen, in herinneringshoekjes thuis, deelname aan activiteiten van broederschappen vroeger, genootschappen en verenigingen nu, tot aan het opzetten van nieuwe lokale, regionale of landelijke pelgrimspaden in het spoor van ‘de grote camino’. De gelopen camino is vaak een prikkel tot meerdere camino’s van de pelgrim zelf of aanzet tot vertrek van anderen. En daarmee is de cirkel rond, de doorwerking van de gelopen reis is weer aanleiding tot een nieuwe, wordt deel van het eerder genoemde milieu.
101 voorwerpen
Het hart van het boek wordt gevormd door de 101 voorwerpen die we in beeld en tekst presenteren en die samen het verhaal vertellen van de camino. Het boek draait om de voorwerpen. Het betreft nadrukkelijk geen kunstboek, er is plaats voor allerlei typen voorwerpen en objecten. De keuzes zijn vaak verrassend. Naast de botafumeiro oude middeleeuwse schoenen, naast de reliekschrijn van Jacobus oordopjes tegen het snurken in de refugio’s, naast een kostbaar beeld in het Catharijneconvent een vergeten granieten Jacobusbeeld in een pastorietuin in Tilburg. Herkenbaarheid is steeds een belangrijk aspect. Roept het bij lezers, en kijkers iets op van de camino? We hebben getracht in de selectie een brede, wijde blik vast te houden. Groot en klein, man en vrouw, kostbaar en alledaags, heilig en profaan, stad en platteland. En ook vooral: verleden en heden.
Toelichtende tekst
Naast de voorwerpen lichten we elke fase van de pelgrimsreis kort toe. Ruime aandacht is er voor het verschijnsel pelgrimeren in het algemeen en de camino meer in het bijzonder. De opkomst vanaf de negende eeuw, de bloei in de middeleeuwen, verval en vergetelheid erna. Ruim aandacht is er voor de opmerkelijke opbloei van wat de moderne camino en de moderne pelgrim genoemd kan worden vanaf de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. Daarbij is er steeds aandacht voor de context, het cultureel en religieus milieu waarin die camino-ontwikkeling zich afspeelt en vooral ook voor wat de pelgrim steeds beweegt, de drijfveren en motieven.
Actualiteit
Het boek gaat ook in op de actualiteit van de camino, op de debatten over authenticiteit, over de massaliteit, over toeristische pelgrims en religieuze toeristen, over duurzaamheid en toegenomen onveiligheid op de route, met name voor vrouwen.
De camino in 101 voorwerpen gaat een inspirerend kijk-, blader- en leesboek worden. Een boek dat in de collectie van een pelgrim niet mag ontbreken.
Ter illustratie
Als illustratie geven we liever niet nu al een van de 101 gekozen voorwerpen prijs, wel is deze miniatuur uit de 15e eeuw passend. De scène toont een bisschop die dingen van pelgrims zegent: reistas en staf. Maar zie ook de andere voorwerpen zoals stafkruis en wijwatervat met kwast.
